Debaty sejmowex906 Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie skutków reformy administracji i nowego podziału terytorialnego dla ochrony dziedzictwa kultury narodowej

   Uprzejmie proszę o przyjęcie odpowiedzi na interpelację pana posła Jerzego Jaskierni z dnia 23 czerwca 1998 r. w sprawie skutków reformy administracji i nowego podziału terytorialnego dla ochrony dziedzictwa kultury narodowej.    W czasie przełomu ustrojowego lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych do ustawy z dnia 15 lutego1962 r. o ochronie dóbr kultury (DzU nr 10, poz. 48 z późn. zm.) zostały wprowadzone zapisy akcentujące nową sytuację w ochronie zabytków (ustawa z dnia 19 lipca 1990 r. o zmianie ustawy o ochronie dóbr kultury i o muzeach, DzU nr 56, poz. 322). Zarówno organy państwowe, jak i organy samorządu terytorialnego zobowiązano do zapewniania warunków prawnych,organizacyjnych i finansowych dla ochrony dóbr kultury (art. 1 ust. 2 i art. 11 ust. 1). Również na właścicielach i użytkownikach ciąży obowiązek utrzymania należących do nich dóbr kultury we właściwym stanie (art. 1 ust. 3). Zatem bezpośredni gospodarze i opiekunowie zabytków oraz władze samorządu terytorialnego od 1990 r. są partnerami administracji rządowej w ochronie dziedzictwa kulturowego. Z początkiem 1999 r. odpowiedzialność za zabytki znacząco przesunie się na władze samorządu terytorialnego wszystkich szczebli.    Obecnie około 25% zabytków nieruchomych jest własnością samorządu terytorialnego szczebla gminnego. Po dniu 1 stycznia 1999 r. wiele zadań i funkcji, a zatem także instytucji mających swe siedziby w zabytkach - znajdzie się w kompetencjach samorządu terytorialnego wszystkich szczebli. Władze samorządowe będą dysponować najliczniejszą grupą zabytków nieruchomych, w sumie około 35-40% obiektów architektury i budownictwa wpisanych do rejestru zabytków.    Na władzach samorządowych będzie również w większym niż dotąd stopniu spoczywał ciężar finansowania ochrony i konserwacji zabytków oraz zarządzania ochroną dziedzictwa kulturowego w ramach systemu państwowego. Wobec tego niezbędne staną się regionalne, powiatowe i gminne programy ochrony dóbr kultury. Programy takie będą bardzo przydatne w identyfikacji problemów ochrony dziedzictwa kulturowego oraz w określeniu kierunków działań w związku z polityką społeczno-gospodarczą, w tym z edukacją i turystyką. Złożoność problematyki ochrony dóbr kultury w warunkach gospodarki rynkowej i postępującej globalizacji zmusza bowiem do odejścia od ukształtowanej w latach powojennych pasywnej filozofii ochrony na rzecz systemowego planowania działań. Oznacza to mądre zarządzanie zmieniającą się funkcją i zmieniającym się potencjałem gospodarczym i odniesieniami społecznymi. ˝Dziedzictwo to przestrzeń i znaczenie. To warstwa symboliczna, związana z interpretacją dziedzictwa jako sacrum, ale to także fakt - ciągle dla wielu szokujący - iż dziedzictwo jest również produktem rynkowym. W tym sensie skuteczne zarządzanie zasobami dziedzictwa oznacza trafną odpowiedź na pytanie związane na przykład z jego dostępnością oraz pytanie o konsumentów czy też użytkowników dziedzictwa˝. (Jacek Purchla, Wstęp, [w:] Miasto historyczne, Kraków 1997 r., s. 4). Definiowanie tych obszarów problemowych oraz szukanie efektywnych rozwiązań na gruncie prawa miejscowego najpełniej odpowiada założeniom decentralizacji struktur władzy i budownictwa państwa obywatelskiego, zgodnie z oczekiwaniami społeczności lokalnych i wspólnot regionalnych.    System ochrony dziedzictwa kulturowego winien być jednorodny na obszarze całego kraju i nie może być odrębnie kształtowany dla poszczególnych województw, bez względu na specyfikę, liczbę i stan techniczny znajdujących się na ich terenie zabytków, względnie poddawany efemerycznym koniunkturom, sprzecznym niejednokrotnie z długotrwałymi procesami technologicznymi konserwacji oraz z jeszcze dłuższymi w czasie społecznymi, a zwłaszcza edukacyjnymi procesami na gruncie kształtowania się prawa miejscowego i programów regionalnego rozwoju społeczno-gospodarczego. Orzecznictwo administracyjne powinno być jednolite co do zasad i zgodności z założeniami, teorią i praktyką konserwatorską, nie może wzbudzać relatywizmu w działaniach konserwatorskich, w ocenie wartości zabytku i postępowaniu wobec niego ze strony innych osób. Nie może prowadzić do pozamerytorycznych sporów o kryteria kwalifikacji dóbr kultury do wpisu do rejestru zabytków i do zarzutów politycznego wartościowania zabytków. Wszystkie zabytki wymagają jednakowego, dobrego traktowania.    Od dnia 1 stycznia 1999 r. Państwowa Służba Ochrony Zabytków zgodnie ze standardami europejskimi winna funkcjonować jako apolityczna, suwerenna merytorycznie rządowa administracja specjalna, kierowana przez generalnego konserwatora zabytków jako centralny organ administracji rządowej o właściwości szczególnej, dla którego właściwym organem naczelnym jest minister kultury i sztuki. Wojewódzkie oddziały PSOZ, kierowane przez wojewódzkich konserwatorów zabytków, od dnia 1 września 1996 r. zespolone z terenowymi organami administracji rządowej, powinny zachować swój dotychczasowy status organizacyjny oraz kompetencje administracyjne i funkcje inspekcyjne. W zlikwidowanych województwach obecnie istniejące oddziały PSOZ winny być z mocy prawa przekształcone w terenowe delegatury wojewódzkich konserwatorów zabytków. Organizacja służb konserwatorskich winna zapewnić skuteczną ochronę dóbr kultury. Do tego niezbędne jest utrzymanie i wykorzystanie istniejących zasobów dokumentacyjnych i wykwalifikowanej kadry specjalistów. Stan ten pozwoli na prowadzenie konsekwentnej polityki państwa w realizacji ustaw i porozumień międzynarodowych dotyczących ochrony dziedzictwa kulturowego. Jakiekolwiek redukcje etatowe spowodują degradację służb konserwatorskich, których liczebność jest na przykład niemal dwukrotnie mniejsza w porównaniu do rządowych służb konserwatorskich w Republice Czeskiej i około sześciokrotnie mniejsza niż we Francji. Uzupełnienie stanu kadrowego o konserwatorów regionalnych, powiatowych i gminnych zabytków wraz z odpowiednimi służbami pozwoli także na stworzenie warunków organizacyjnych do opracowywania i realizacji wspomnianych wyżej samorządowych programów ochrony dóbr kultury.    Trwające obecnie w parlamencie polskim prace legislacyjne dają solidny grunt dla poprawienia systemu ochrony i zarządzania dziedzictwem kulturowym oraz dla zwiększenia organizacyjnej i finansowej efektywności prac remontowo-konserwatorskich. Reforma administracyjna kraju jest szansą dla uporządkowania także sfery ochrony dóbr kultury w sposób zbliżony do rozwiązań w większości krajów zachodnioeuropejskich.    Nakłady finansowe z budżetu państwa na ochronę i konserwację zabytków nie powinny maleć w najbliższych latach. Zakładając również wydatki na ten cel ze środków samorządu terytorialnego, można założyć, iż ogólna sytuacja w tym zakresie ulegnie poprawie. O systemowych rozwiązaniach w odniesieniu do finansów publicznych po reformie administracyjnej będzie można wypowiedzieć się bardziej szczegółowo jesienią bieżącego roku.    Utworzenie regionów ułatwi współpracę międzynarodową w dziedzinie ochrony zabytków, przede wszystkim na gruncie podejmowania wspólnych zadań i programów regionalnych czy programów transgranicznych. Standardem europejskim jest współdziałanie w zakresie edukacji o zabytkach i ich ochronie - są to głównie szkolenia, seminaria, publikacje. Przy okazji takich przedsięwzięć z pewnością będzie możliwość podejmowania dopełniających program prac konserwatorskich, tak o charakterze badawczo-realizacyjnym oraz dokumentacyjnym, jak i wykonywania prac porządkowych przez wolontariuszy pragnących w ten sposób poznać bliżej zabytki w innych krajach. Europejskie środki pomocowe na prace konserwatorskie nie będą znaczące w stosunku do olbrzymich potrzeb polskich, gdyż podstawową zasadą jest w każdym kraju dbanie o własne dziedzictwo kulturalne.    Tworzenie odrębnych, preferencyjnych mechanizmów finansowych dla gmin o szczególnym natężeniu najcenniejszych zabytków jest sprzeczne z obecnymi założeniami reformy państwa. Naruszałoby również zasadę jednakowego traktowania zabytków. Szerokie uzasadnienie przedstawiłam w pismach z dnia 30 grudnia 1997 r. i 25 lutego 1998 r., będących odpowiedziami na interpelacje pana posła Jerzego Jaskierni z dnia 5 grudnia 1997 r. i 30 stycznia 1998 r.    Minister    Joanna Wnuk-Nazarowa    Warszawa, dnia 12 lipca 1998 r.